He wā, he wāhi hoki a Hawaiki Mokopuna e tohu ana i te hauora nui, i te pakari me te mana o te whānau ki te whakaea i ō rātou ake moemoeā, i ō rātou ake wawata. E tiakina ana te reo Māori, ā, he reo tuku iho tonu te reo Māori ki Hawaiki Mokopuna. Ka ora te reo Māori, ka ora hoki te ao Māori me ngā whānau Māori – kotahi tonu ēnei āhuatanga. E haere mai ana te wā ka noho ngā Tamariki me ngā mokopuna i runga i ō rātou anō mana motuhake. He orange tūroa tēnei, e hāpaitia ana rātou e te hapori me tō rātou mōhio ki tō rātou anō tuakiri. 

Mā te whakatairangatanga o te reo Māori hei wāhi nui o te hauora o te tangata me te whānau, ka hua mai ai ngā hapori hauora me te oranga nui – kia tata mai anō te pae o Hawaiki Mokopuna.

Te whakatakoto i te mahere

Me aronui, me āta whakariterite hoki tātou kia tae atu tātou ki Hawaiki Mokopuna hei te tau 2040. Mai i te Tauākī Whāinga o ngā tau 2021– 2024, kua huri atu mātou i ngā wāhanga matua e rima ki ngā whāinga tōmua e rua: ko te Tukuihotanga, e aronui ana ki te whāngaitanga atu o te reo ki ngā uri whakaheke me te Hononga Hapori Reo, e aronui ana ki te tūhonohonotanga atu o ngā rōpū e kōrero ana i te reo. Nā, kua whakahāngaihia tō mātou rautaki kia āhei a Te Mātāwai ki te whai i ngā putanga e anga atu ana ki ngā whāinga roa a te Maihi Māori.

Hei ngā tau e haere mai ana, ka auau te whakaritea o ngā arotake motuhake kia āta kitea ngā kokenga whakamua, kia whakatikaina hoki te rere o te waka i a mātou e haere ana.

Ko te tauranga tuatahi, ko Hawaiki Tipuna, ā, ka tū tēnei wāhanga o te haerenga mai i tēnei wā tonu tae atu ki te tau 2027.

Ka whakatata atu mātou ki Hawaiki Mokopuna, kāore e kore, ka huri ā mātou whāinga tōmua i a mātou e mātai atu ana ki ngā kāhui whetū o te wā. Me mārama hoki Te Mātāwai me te Karauna ki ngā tohu o te ora me te mate o te reo Māori i a mātou e whai ana i tēnei ara. Kei tō mātou tauira whakahaere tētahi anga e whakatakoto ana i ngā putanga tōmua me ngā mahi tautoko a ō mātou hoamahi ki ngā kāinga, ki ngā hapori me ngā iwi. Kei te whai kaha mātou i ō mātou pūkenga me ō mātou wheako hei āwhina i tō mātou terenga atu ki Hawaiki Mokopuna.

E whakatere atu ana ki Hawaiki Tipuna 2027

Kua toroa ngā pūnaha o te Karauna me te Kāwanatanga, ā, kua tū tētahi kaupapa e whakakaha ake ana i te mana me ngā kawenga o te Māori mai i tō mātou whakatūnga i te tau 2017. Ko Hawaiki Tipuna te wā tuatahi ka āhei a Te Mātāwai ki te āta titiro atu ki te whānui o ngā mahi ki ngā kāinga, ki ngā hapori me ngā iwi; he tirohanga Māori tēnei me te tirohanga o te hoamahi o te Karauna ki te motu whānui. Hei te taenga atu ki Hawaiki Tipuna ka tautohu a Te Mātāwai i ngā mahi tōmua hei whai, hei whakaū hoki tae noa ki te tau 2040, arā, koinei te tauira mahi ‘tōtika’ hei whakatutuki i te whāngaitanga atu o te reo Māori ki ngā uri whakaheke me te pikinga ake o te hauora o te whānau.

Te Terenga atu i Hawaiki Tū 2024 ki Hawaiki Tipuna 2027

I ngā tau e whitu kua pahure, kua whai pūtea ngā kāinga, ngā hapori me ngā iwi i ngā mahi haumi a Te Mātāwai. Hei ngā tau e haere mai ana, ka whakawhitiwhiti kōrero tonu mātou ki te Karauna e pā ana ki tō rātou tūranga hei kaituku rauemi ki ō mātou hapori, i a mātou katoa e whakatutuki ana i ō mātou kawenga kei raro i Te Whare o te Reo Mauriora.

Kei te pūmau a Te Mātāwai ki te ārahi i ngā kōrero e āta mārama ai, e ū ai ngā ariā o te hononga tōtika e tino whai hua ai tēnei tauira o te mahi tahi. Ka arahina tonutia ā mātou ratonga ki ngā kāinga, ki ngā hapori me ngā iwi me ā mātou mahi ki Te Whare o te Reo Mauriora e te tari o Te Tuku i a mātou e whakapūmau ana i ō mātou āheinga, i tō mātou raukaha me te toitūtanga o tō mātou whakahaere me ngā hapori hei ngā tau e haere mai ana.

Te Tukuihotanga me ngā Hononga Hapori Reo

Kei te whakaatu mai te whakatairangatanga o te Tukuihotanga (arā, ko te whakamahinga o te reo ki waenga i ngā mātua me ngā tamariki) ki te taha o te Hononga Hapori Reo (arā, ko te tūhonotanga o ngā hapori reo Māori) i te hiahia o Te Mātāwai ki te whakaū i te whakamahinga o te reo Māori ki waenga i ngā reanga rerekē me te hononga ki waenga i ngā kaihāpai o te reo. Ko ngā whāinga tōmua nei te iho o ngā putanga mauroa.

Te Tukuihotanga

Ko te whakawhitiwhitinga o te reo ki waenga i ngā reanga te mahi nui e tū māia ai ngā tamariki o ēnei rā hei kaikōrero o te reo Māori āpōpō. Ko te whakapae a te rautaki tuku rauemi o mua, ki te nui ngā tūmahi reo Māori, ka nui anō te whakamahinga o te reo ki waenga i te pakeke me te tamaiti. 

Heoi, ahakoa i kitea ētahi kokenga moroiti, kua tae te wā kia huri ngā mahi a Te Mātāwai ki te whakawhitiwhitinga o te reo ki ngā uri whakaheke. Ka tuku atu tonu mātou i ngā rauemi me ngā pūtea haumi ki ngā kaupapa e tino whai hua ana ki tā mātou whāinga o te 25% o ngā tamariki kei raro iho i te whitu tau e kōrero ana i te reo Māori hei reo tuatahi ā te tau 2040.