Nā ngā Kāhui e waru ngā mahere haumitanga me ngā aronga i whakatau, ā, e hāngai katoa ana ki ā mātou putanga rautaki:

  1. Tukuihotanga – Te āta whai i te tukuihotanga
  2. Hononga Hapori Reo – Hapori reo Māori kua tūhonohono

E ākina ai ēnei tutukinga e te:

  • Mana Motuhake
  • Toitūtanga

Mā ngā Pae Motuhake, mā ngā māngai whakakanohi i ngā hiahia o roto i ngā iwi te mahere haumitanga e hanga, me ngā aronga matua mō ia Kāhui, ā, ka tuku hoki i ngā tūtohunga ki te Poari Matua kia whakaaetia.

Pānuitia te Tauākī Whāinga 2024-2027 kia kite i ngā putanga whakaarotau matua.

Ngā Whakataunga Tuku Pūtea nō te rauna 2026-2027

Ngā mea e kore e tautoko

E rārangi mai ana ngā momo utu kei waho i te whānui o te puna haumitanga:

  • Ngā kaupapa kāore e hāngai ana ki te whakarauoratanga o te reo Māori

  • Ngā kaupapa e noho teina/tuarua ana te reo Māori mō kaupapa kē atu

  • Ngā kaupapa kāore e hāngai ana ki te Mahere Haumitanga o te Kāhui

  • Ngā kaupapa kua whai pūtea tautoko kē, ka mutu e tatari ana rānei kia whiwhi pūtea tautoko

  • Ngā rawa haupū pēnei i ngā whare, ngā motoka, ngā rorohiko pōnaho, ngā waea, ngā kamera, aha atu rānei (ngā rawa ka tāea e koe te hoko atu).

  • Ngā whakapaunga utu me ngā utu kua hui katoa i mua i te waitohu o te kirimana haumitanga

  • Ngā kaupapa ka noho, me noho rānei hei kaupapa haumi mā puna kē (eg. Te Māngai Pāho, Te Puni Kōkiri, Te Tāhuhu o Te Mātauranga, puna atu rānei)

  • Ngā momo kākāhu me ngā taputapu whakatairanga

  • Ngā nama kāore i utu

  • Ngā nama a ture

  • Ngā utu haere ki whenua kē

  • Ngā utu ohaurunga

  • Ngā utu mō te tūranga ukiuki

  • Ngā utu mō te rēti (eg. te rēti tari, te rēti whare, aha atu rānei).

 

Ngā mea me mōhio e koe mō ngā Mahere Haumi ā ngā Kāhui

Hei te wā e tuku tono ana mō ngā pūtea haumitanga, me hāngai tō tono ki te paearu me te mahere haumitanga o te kāhui tika.

  • Kua pānui, e mārama hoki ana koe ki te paearu o te kāhui tika.
  • Kua pānui, kua arotake hoki i te mahere haumitanga o te kāhui tika.
  • Mēnā e hāngai ana tō kaupapa ki ngā whānau o te iwi, e tika ana kia tono ki Te Kāhui ā-Iwi.
  • Mēnā e hāngai ana tō kaupapa ki ngā rōpū turoa (Te Hapori, Te Hunga noho tāone, Te Mātauranga, Te Pāpāho), me mātua mārama koe ki te paearu o Te Kāhui o Te Reo Tukutuku.

  • E mārama ana koe ki ngā kaupapa here o te kirimana ki te tutuki i a koe ngā pūtea haumitanga.

Ko ngā paearu puka tono me ngā mahere haumitanga kua āta whakatakotoria e ngā kāhui e waru e rārangi ake nei. Kia mōhio ai koe, he paku rerekētanga tō tēnā, tō tēnā kāhui. Ka panoni hoki i ngā kōrero i ōna wā.

Tirohia ngā paearu a ngā Kāhui:

Te Pae Motuhake o Te Tai Tokerau:

  • E tautoko ana i ngā kaupapa ka whakatū ki roto o te kāhui anake, waihoki nā te hunga e noho ana ki te Kāhui o Te Tai Tokerau.
  • E kore e tautoko i ngā utu haerenga a ngā Kaiako, ngā kaimahi me ngā kaiuru rānei e noho ana ki waho o te kāhui.

Kaitono:

  • Me whai mahere pakihi mō ngā tono e tono ana mō te $99,000 neke atu rānei.
  • Me tuari ki Te Mātāwai he kape o ngā rauemi ka waihanga ki te pūtea haumi o Te Pae Motuhake.

Te Pae Motuhake o Tainui:

  • Ka tautoko i ngā kaupapa ka whakahaere ki roto te kāhui o Tainui anake.

Kaitono:

  • Me homai he mahere pahiki mō ngā tono e tono ana mō te $60,000 neke atu rānei.

Te Pae Motuhake o Mātaatua:

  • Ka tautoko i ngā kaupapa ka whakahaerehia ki roto o Te Kāhui o Mātaatua anake.
  • Ka āta tirotiro i ngā kaupapa mō te iwi me te marae rānei mēnā kua tonoa e te hinonga tika kua rēhita (kaua mā te Kiritaki takitahi kua tono mō te hinonga).
  • Kāore e tautoko ana i ngā kaupapa mō te Kapa Haka. Mēnā he haratau waiata, me mātua tohu he haratau mō te whānau.

Kaitono:

  • Me whakapapa ki ngā iwi o Te Kāhui o Mātaatua.
  • Me hāngai ngā tono mō Te Kura Nui me Te Kura Roa (tirohia te Mahere Haumi) ki tētahi Mahere reo mō ngā tau e rima o te iwi, te hapū, te marae, te whānau rānei.

Te Pae Motuhake o Te Arawa:

  • Ka mātua aro ngā haumitanga ki ngā kaupapa ka whakahaerehia ki roto o Te Kāhui o Te Arawa.
  • Ka āta tiro pea ki ngā tono nō ngā uri e noho ana ki waho o te kāhui mēnā he kaupapa e hapai ana i ngā uri o Te Arawa.
  • Ko te rahi o te pūtea ka haumi ki te kaupapa kotahi anake, he $100,000.
  • Me tuhi i ngā pūtea tautoko katoa ki te mahere pūtea o te puka tono.

Kaitono:

  • Me whai mahere pakihi mō ngā tono e tono ana mō te $80,000 neke atu rānei.
  • Me reo Māori ngā whakautu katoa o tō tono.
  • Me tohu i ngā tāngata matua katoa, a rātou kawenga hoki. Ka mutu, he reta e tohu ana i tā rātou taunaki i ngā kawenga.
  • Me whai reta tautoko nō te hapū, marae, iwi rānei.

Te Pae Motuhake o Te Tairāwhiti:

  •  E tautoko ana i ngā kaupapa ka whakatū ki roto o te kāhui anake, waihoki nā te hunga e noho ana ki te Kāhui o Te Tai Rāwhiti.
  • Ko te rahi o te pūtea ka haumi ki te kaupapa kotahi anake, he $100,000.
  • Ka akiaki i ngā kaitono kia tuku kia kotahi anake te tono, engari anō he tono atu anō mō te Kura Reo.
  • Kāore mō te haumi i ngā kaupapa waihanga rauemi (atu i ngā utu mō ngā pukamahi a ngā kaupapa).
  • Ka mātua aro ngā haumitanga ki ngā kaupapa e whakawhanake ana i te kōrero o te reo Māori ki ngā kāinga me ngā hapori o Te Tai Rāwhiti.

Kaitono:

  • Me āta whakaatu ana he aha te hononga o tō tono ki tētahi mahere reo ā iwi o naiānei tonu.
  • Me tuku tono motuhake mēnā e tono ana mō te Kura Reo me tētahi kaupapa kē atu.

Te Pae Motuhake o Te Tai Hau-ā-uru:

  • E tautoko ana i ngā kaupapa ka whakatū ki roto o te kāhui anake, waihoki nā te hunga e noho ana ki te Kāhui o Te Tai Hau-ā-uru.
  • Ka mātua aro ngā haumitanga ki ngā tono e hāngai ana ki ngā aronga haumitanga matua:
    • Mārama Pū
    • Whāinga Roa
    • Tuku Ihotanga

Kaitono:

  • Me whai mahere pakihi mō ngā tono $100,000 neke atu rānei.

Te Pae Motuhake o Te Tai Tonga:

  • Ka tautoko i ngā kaupapa ka whakahaere anake ki roto o Te Kāhui o Te Tai Tonga.
  • Ka tautoko i ngā utu haerenga mō ngā kaiako me ngā kaimahi matua e noho ana ki waho o te kāhui, engari kāore e whakaae ana ngā utu haerenga mō ngā whānau, ngā tauira rānei e noho ana ki waho o te kāhui.
  • Kāore e haumi ana i ngā utu tauhoko, ngā rauemi/ratonga rānei e whakawhanake ana i ngā mahi kē o te pakihi.

Kaitono:

  • Me whai mahere pakihi mō ngā tono e tono ana mō te $100,000 neke atu rānei.
  • Me whai reta tautoko nō te hapū, marae, iwi, imi rānei mō tō kaupapa.

Te Pae Motuhake o Te Reo Tukutuku:

  • E mātua haumi ana i ngā kaupapa e hono ana ki tētahi rōpū tūroa.
  • E tohutohu ana ki ngā kaitono kia kaua e tono ki kāhui kē atu mō te kaupapa ōrite.

Kaitono:

  • Me whai mahere pakihi mō ngā tono e tono ana mō te $95,000 neke atu rānei.
  • Me whai reta tautoko mai i ngā kaimahi matua katoa o tō kaupapa.
  • Me whai reta taunaki mai i te kaiwhakaputa matua mēnā e whakawhiti ana koe i te reo tuhi o tētahi rauemi kua whakaputa kē, e.g. te mana whakairo hinengaro me te mana whakaputa i ngā mahi.

Kua rārangihia ngā Rōpū Tūroa ki te Āpitihanga 4 o Te Ture mō Te Reo Māori 2016.